اوراد / شعر میثم ریاحی
Meysam Riahi
این جا اُتاقم از عُمق می گِرید و خیالِ نُقره ایِ جَنگ با لمسِ اَشیاء پَرسه می زند و بالا می رود من آهسته از فاصله هایِ دَرهمِ اُتاق می ریزم و از چرخیدنِ سیب در دستانِ آدمیزاد می ترسم سایه ام را به هر طرف که پَرت کُنم بوسه از پیراهنِ بَنفشِ زَن می اُفتد باد نمی آید صدایم در نیم دایره از ساعت هم نمی چرخد این جا آسمان نخ نما شده است و باران واژگون می بارد و برایِ تنهاییِ اَنگُشتانم حِسِِ جالبی ست می توانی سیگارت را با چشمانی خاموش و حَتّا از چشمانی خاموش روشن کنی ! حلقه ی چهارم مادرم هر كار كرد نتوانست زن باشد پالتويش را فروخت و من از شب شير نوشيدم از خاطرات یک گوزن ! راز گل ها آب می نوشند اما کاسه را از چشمان ما قرض می گیرند ! تابوت ماهی ها تابوت ماه هدیه می کند !
ضمانت حتی یک آهو برای استغاثه نمی خواهم این روزها کسی ضامن دست های خود هم نیست ! ... و چند اثر دیگر : ۱ اَنگُشتانت را از رویِ پیراهنم بردار سَطرِ صُبح با تَنَم نمی سازد ۲ مثلِ خورشیدی که از راه می رسد از راه نمی رسی و شَمعدانی ها به شِدّت عمیق می شوند جُمجُمه یِ کثیف ! ۳ چگونه مُرده ام وقتی از زانُوانِ زنی آمده ام و میانِ گَل هایی سُرخ در شانه هایِ زنی بال می زنم ۴ در هوایِ خانه وَرَق می خوری پلک می زنی با ملافه هایِ سفید پیشانی اَت را که به ماه می چسبانی با فاصله ای عمیق چِکّه چِکّه از گیسوانت شیر می چکد مادر ! چشمانم را که در دست می گیرم آب می شوند اینطور لااقل می توانم گاهی به خودم تعارفشان کنم و به روزمره گی دچار نباشم هر روز به دنبالِ پدرم پاهایم بدَوم و بمیرم و نگاه کنم به آسمان به اینکه هنوز مثلِ پیشانی ام ماه در ادامه یِ این ایستگاه پیر است و از چهره اش باز یک صدف در پیراهنم هیچ وقت نمی اُفتد میثم ریاحی ترجمه به سوئدی سهراب رحیمی 7 سبز است جادّه ای که نمی شناسمش و جهانی که در ادامه یِ کلاغ هایِ عصر می آید با همان دَه انگُشتِ حاشیه و زنی که مُعطّلِ پرواز است زیرا خدا پسرکِ روییده رویِ قاصدک ها بود و پیراهنم سنجاقکِ غَریبی ست که باید کنارِ تیر و کَمانِ کودکی باشد که سیزدهمین آرزویش چهاردهمین ماهِ آسمان است 8 فردا در جیبِ هر رهگذری که باشد نیمی سوأل و نیمی عینکِ شکسته است که میانِ ما وَ آفتاب در جُنوبی ترین صدایی که نمی آید نقشِ زمینی را بازی می کند که هر روز از تپه ای زرد با چَمدانی پُر از پروانه پایین می آید و با چَمدانی پُر از مرگ باز می گردد ! Meysam Riahi Översättning Sohrab Rahimi 7 den är grön den väg som jag inte känner och den värld som kommer i fortsättningen av skymningens kråka med samma tio fingrar vid sidan och kvinnan som väntar på flygning därför att Gud var en pojke grodd på budbärarna och min skjorta är en främmande syrsa som måste stå vid barndomens pil och båge vars trettonde önskemål är himlens fjortonde måne 8 imorgon i vilken fotgängares ficka som helst det är är det till hälften fråga och till hälften brutna glasögon som mellan oss och solen i sydligaste ljudet som inte hörs spelar rollen av en jord som varje dag kommer ner från en gul kulle med en väska full av fjärilar och återkommer med en väska full av död مانندِ یک شبح شبی که می ایستد در دهانِ تو آنقدر کودکم که رویِ گریه خوابم می برد آنقدر ساده ام که چشمانم از باران می ریزد و می شِکَند هر روز من بی آنکه نمی دانم رود باشم و گُذرم تویِ ذوقِ کسی بزند تویِ گوشِ کسی مثلِ آسمان بزند تنها مانند کسی که از وقتش گذشته است رویِ سنگی که از وقتش گذشته است نیمی چهار و نیمی هفت نیمی از پنچ نیمی از خودم هستم من آنقدر لُختم که لَبانم در هر نگاه مثلِ ستاره ای تمایل به خودکشی دارد همین شعر به کردی : شێعری بێ ناو شێعرێک له مه یسه م ریاحی وه رگێڕان به کوردی: بابه ک سه حرانه وه رد وه كو تاپۆيێك وه شه وێك كه ئه وێستێ له ناو ده مي تۆدا ئه و نه مناڵم كه له سه ر گريانم خه و نم لێ ئه كه وێ وه ئه و نه سافيلكه م كه چاوه كانم له باراندا ئه ڕژێت و ئه شكێ هه مو روژێ بێ ئه وه ي نه زانم ڕووبارم و تێ ئه په رم بێ ئه وه ي له شه و قي كه سێ بات با له بن گويێ كه سێك يا وه كوو ئاسمان بێكه س وه كو كه سێ كه له كاتي تێ په ر يوه له سه ر به ردێ كه له كاتي تێ په ريوه نيوێك چوار و نيوێك حه وت نيوێك له پێنج نيوێك له خۆمم ئه و نه ڕوتم كه لێوه كانم له هه ر نيگايێكدا وه كوو ئه ستێره يێ حه زي له خۆ كوشتنه بابک صحرا نورد به عربی :
ألشّعرُ لَیسَ لَهُ إِسم ألشّاعر : میثم ریاحی ألمترجم : عبدالرحمن سیدی کَشَبَح ٍ وَاللیلة ً إذ تَقِفُ فِی فَمِکَ أکُونُ طِفلةًً أن أنامَ عَلیَ البُکاءِ وَ أکُونُ ساذَجًا أن تَمطِرَ عینایَ تَکتَسِرُ کُلَّ یَومٍ أنَا لا أدری أن أکُونَ نَهرا ًو سََفَری أن یَضربَ ذائقةَ شَخصٍ کَا السَّماء یَضرب ُ الاذانَ شَخصٍ فقط کَشَخصٍ أن مَضَی مِن زَمَنِه عَلی صَخرةٍ أن مَضَی مِن زَمَنِها نِصفُ الأربَع نِصفُ السَّابع نِصفُ مِّنَ الخامِس نِصفُ مِّن نَفسی أنَا أکُونُ عَاریاً أن شَفَتَینی فِی کُلِّ نَظَرٍ کَنَجمَةٍ یَنتَمِئُ إلی الإنتِحار. عبدالرحمن سیدی التاریخ : 21 ربیع الثانی 1430 منبع : مجله ی جن و پری هو " رویکرد متن به حقیقت " یادداشتی بر شعر های آسانسور ، یا مُجیب و عاشقانه ی عرفاتِ پگاه احمدی میثم ریاحی " افلاطون " مُعتقد است که واقعیت در مرتبه یِ پایین تری نسبت به حقیقت قرار دارد . یعنی از این نگاه باید واقعیت را پشتِ سر گذاشت تا حقیقت - خود - را در برابر آنچه هستیم به نمایش گذارد . بنابراین می توان شعر را حقیقتِ واقعیتی انکار شده دانست . حقیقتِ واقعیتِ جهانِ فرا واقعیت . در خوانش شعرهای " آسانسور " ، " یا مُجیب " و " عاشقانه یِ عَرفات " (1) می توان به میزان قابل توجه ای پرواز از واقعیت به حقیقت را نظاره گر بود و در ساحتِ کلمه از آنیاتِ شاعر به لایزالِ حقیقتِ انکار ناشدنیِ متن رسید . به عنوان مثال زمانی که شاعر در اوایلِ شعرِ " یا مجیب " با فرم خاصِ خویش و با به چالش کشیدن واقعیت می خواهد حقیقتی گویا دست نیافتنی را برای مخاطب ، دست یافتنی کند و اینچنین با لحنی تازه جهانی تازه را نیز به ظهور برساند و معرفی کند که خود می تواند گواهی بَر فرا واقعیتِ ناممکنی باشد که ممکن می شود . * زانوهایم را در ماه ِ کامل بغل کنم همه چیز از حالا نزدیک است وَ " شمس و طغری " هم ، زیرا من از کناره ی سینی ها می ریزم اگر دروغ بگویم زیرا من مثلث اَم را در خون ، پرت کرده ام دریا از ایوانم تا زیتون می آید زیرا حالا ، همه چیز از حالا نزدیک است وَ من که تمام ِ سلسله ام تاریک شد ، تاریخ ام ! " یا مجیب " « پُل والری » می گوید : " شعر ، هنر زبان است . چرا که زبانی پنهان و مرموز درون زبانِ عادی وجود دارد که کشف آن نیازمند کنجکاوی و تلاشی هنرمندانه است . " " پگاه احمدی " این زبان را می شناسد و هنرمندانه آن را به کار می بندد و از این طریق آثارش را از ظرافت هایی برخوردار می کند که خاصِ خود اوست . مثل وقتی که در پایان " عاشقانه ی عرفات " با زبانی آمیخته به طنزی تلخ می سُراید : * وااااااااااااااااااااای ! گلوی تاریخی ام از تاریکی ام خفه شد . دعای عَلقمه هم خواند به پشت هم خوابید ، اما شما که پوست ِ ببرید ، در موزه ی " حیات وحش " چه کردید ؟ شما که مُد بودید ! شما که هی بالا انداختید ، پائین آمدید وُ دوباره به سقف چسبیدید ... " عاشقانه ی عرفات" نکته ای که بیش از پیش به ویژه در شعر های " یامُجیب " و " عاشقانه ی عرفات" او جلب توجه می کند ، زبانِ پنهان و مرموزِ دیگری است که در زبانِ شعر وجود دارد ؛ زبانی که کشفِ آن نیاز به کنجکاوی و تلاشِ مُستمر و بیشتری دارد و حاصلِ تفکّرِ معنوی ست که جاری در مراتبِ سُلوک می باشد و واژگانِ خاصِ خود را می طلبد . این زبان چیزی نیست جز زبانِ عرفان [ و یا چیزی بسیار شبیه به آن ] . زبانِ عرفان ، زبانِ ایجاز است و حالات و ایده ها و انگاره ها از انگیزیسیون مُتعلّق به خود شاعر برخوردار است و بیان آن با کمترین توضیح و بیشترین تاثیر ارایه می گردد . با این حال شاعر در این شعر ها علاوه بر اینکه در عرفانِ تَنیده بر تَنِ مَتن به دنبال تَوسّل و تَوصّل است ، جامعه و اجتماعِ خویش را نیز مانندِ همیشه دخیل می داند و در شعر تَلفیقی از این دو را با هم به تصویر می کشد . به همین دلیل ما با متنی خاص و خاضع و خاطف روبه رو هستیم که نشأت از نوعِ جهان بینی و روشناسیِ شاعر دارد . اجرایِ شعر آنچنان روان جلوه می کند که گویی با فضایی سهل مُواجه ایم . اما هنگامی که با تأمّلِ بیشتر در شعر عمیق می شویم با فضایی جُنون آمیز و نمایشِ نوینی از قواعد روبه رو ایم که ما را به گُمگَشتگیِ ناگهانی در متن دچار می کند که آفرینشگرِ آن خواسته یا ناخواسته با تَبحّری ناب و نامتعارف مخاطبِ خویش را به مشارکت آنچه که حاصلِ مکاشفه یِ درونی و بیرونی اوست وا می دارد . * زیرا من بر پله های شکسته ی " سیّد موسا موسوی " – دعا نویس ِ قلعه حسن خان – نشسته بودم وَ فکر می کردم هنوز امیدی هست ... پس با زانوهایم سینه زدم وَ با صورتم نشستم زیر ِ آب های چهل تاس ! زیرا من باید از " پیشدادیان " تا کنار ِ سینی ِ نعنا درنگ می کردم زیرا که آفتاب می تابید وَ یکی از ما هزارتن ، زیباترین زن ِ همسایه بود حالا نزدیک است دایره های سرگیجه را دورِ سرم می پیچم با نورِ سرد ِ مایل به آبی ِ کمرنگ زیرا من باید لای خیزران نفس بکشم پس می رویم از نِی در گردنم زیرا مثل خاک منقلبم مثل خاک منقلبم مثل خاک زیرا فکر می کنم که اجابت شدم وَ چیزی حک شد برای همیشه بر " شرف ِ شمس " . " یا مجیب " * ما هیچوقت به موزه نرفتیم ، رفته ایم ؟ از گوش ماهی ها وُ گلویم شروع شد ؟ یا دیگر در این هوای تیغ تیغ که صندلی هایش به صندلی هایش فشار می آورد ، " دعای علقمه " ام مُد نبود ؟ ! " عاشقانه ی عرفات " * از قیچی قوی ترم وقتی که گربه های مادّه حرکت می کنند نیاز ِ مهم تری به حس کردن ، به دست ، پوست ، نوشتن احساس می کنم مربّع ها را برمی دارم در هوای آزاد می گذارم که مطمئن شوم چیزی روی مرا نپوشانده ست " آسانسور " استفاده های بِجا و ارجاعات درونی و بیرونی شاعر نیز در نوعِ خود قابلِ تأمل است . مثلا به کار بردن " دعای علقمه یا صَفوان " (2) در شعرِ " عاشقانه ی عرفات " که بنابر روایات معمولا آن را پس از زیارت مخصوصه روز عرفه و زیارت عاشورا می خوانند و یا به کار بردن ترکیب " هوایِ تیغ تیغ " که متناسب است با حال و هوایِ شعر که ضمنِ اشاره به دیروز ، امروز خود را نیز هرگز فراموش نکرده است : * چطور فراموش اش کنم ؟ کسی نمی داند که عاشقانه ی عرفات است یعنی تمام نوحه های پیرهنم پاره پاره بود ؟ و این هوای تیغ تیغ ، " دعای عَلقمه " ام نیست ؟ " عاشقانه ی عرفات " و همچنین نامِ " یا مُجیب " که در آغازِ " دعایِ علقمه" آمده است و می تواند حاکی از پیوندهایِ درونیِ خاصِ میانِ این شعر و شعرِ " عاشقانه ی عرفات " باشد : * یا اللهُ یا اللهُ یا اللهُ یا مُجیب " دعای علقمه " در بعضی از سطر ها نیز تَواتر و تَرتُّبِ ترکیب ها و واژگان به متن سوایِ مفاهیمِ مدِّ نظر ، فرآیندِ جذّاب و دینامیکی بخشیده است : * سفیدی ِ گچی ِ خواب ، سفیدی ِ گچی ِ طاق های گنبدی ِ اصفهان سفیدی ِ گچی ِ راه راه ِ ترک های ران " عاشقانه ی عرفات " * زیرا مثل خاک مُنقلبم مثل خاک مُنقلبم مثل خاک " یا مجیب " چند گانه بودن وَ یا چند آوایی شعر از خصیصه های بارز شعر های " پگاه احمدی" است . شعر او بستر اتفاق های گوناگونی ست و امکان چند تفسیر مختلف را در یک زمان بروز می دهد و به اصطلاح ، معنا را به تأخیر می اندازد ؛ این به دلیل ذاتِ " ضدِّ واقع گرا " سطر ها ست . کلمات در شعر ماهیّت خود را از دست می دهند و جامه ی نو به تن می کنند ، در واقع از واقعیت می گذرند تا حقیقت باشند . یکی از نقاطِ قوّت شاعر نیز همین دست نیافتنی بودن معناست ؛ اینکه مخاطبِ خود را وادار می سازد تا بر سرِ مفاهیمی لغزنده قدم گذارد ، مکانی که در آن گویا ضمنِ یکپارچگی فرم و کمپوزیسیونِ قابلِ اعتنا و تعلیق ، همه ی نظام ها و بطور کُل جهان ، پس از یک فروپاشی کامل ، دوباره شکل گرفته است ، شکلِ بی شکلی . « نوعی دگرگونی ، که نقطه ی رادیکالِ نظام است . جایی که نه قانونی وجود دارد و نه نظام نمادینی . » (3) * بله لطفا ، نه اصلا ، گاهی چرا ! شلوغ تر از شیشه ها به جایی می رسم که می توانستم خلوت هم در آن برای همیشه شکل بگیرم راضی * با موهایم مشکی ، زیرا خاکم مشکی ، زیرا ایوانم ، مشکی " یا مجیب " * پس ما زن های همسایه ، با سینی هامان بر ایوان وَ سینه هامان لای کبوتران ، به هم نگاه نکردیم زیرا من بلند گریه می کردم وَ چانه ام از سنگ وُ باد ، پر شده بود زیرا من باید همیشه چیزی برای رطوبت پیدا کنم زیرا من از کناره ی سینی ها می ریزم اگر دروغ بگویم من – سِرّ ُ المستتر – با زن های همسایه گفته ام یکی از ما هزارتن ، زیباتر است یکی از ما ، فاحش ترین دروغ ِ درختان ِ سردسیر ، در برج ِ ابتر است " یا مجیب " " پگاه احمدی " با تمایل به تَمَرّد از تاریکی و گریز به سمتِ روشناییِ درون ، روشنایِ تابلویی را که خلق کرده است حفظ می کند و به یک کُنتراستِ مطلوب می رسد . * حلقه های دایره باز است نور می آید وَ گوشه هایم را در آب فرو می بَرَد " عاشقانه ی عرفات " « میثم ریاحی / سی اُم مُرداد ماهِ 86 » - پانویس : 1) مَدِّ نظر نگارنده : شعر یا مُجیب چاپِ ماهنامه ی بین المللی نوشتا ، شماره 3 - ص 24 ، شعرِ آسانسور چاپ سایت کتابِ شعر و شعر عاشقانه ی عرفات چاپِ سایت ادبی والس بوده است . 2) دعایِ صَفوانِ بن مِهران معروف به دعایِ عَلقمه بن مُحمّد حضرمی 3) ژان بودریار این مقاله به درخواست دوست عزیزم سید مهدی موسوی ، نوشته و در جلسه ی نقد و بررسی کتاب " گریه روی شانه ی تخم مرغ " در گرگان قرائت شد . ریاحی - تیرگر - کریمی " اُتوپياي غزل " تأملي بر جريان "غزل پست مدرن" با نگاهي به مجموعه ي " گريه روي شانه ي تخم مرغ " - ميثم رياحي : پرداختن به نام ها ، جريان ها ، جدال هاي بر سر هيچ و بطور كل مباهَله و تعزيرهايي اين چنين ادبي (؟!) براي من نوعي هيستري به بار مي آورد كه هميشه از درگاه آن و حتا شناخت نرولوژيِ حركتش پرهيز داشته ام . اين موضع ، براي محل نگذاشتن به " غزل پست مدرن " نيست بلكه مي خواهم نشانگر بي تفاوتي من به تيترهاي گوناگون ِ پيش رو باشد زيرا هميشه از جانبي گرايي و وضعيت ترديد ميان آنچه مي بينم و آنچه واقعن مي بينم نيز پرهيز كرده ام . ‹‹ در تركيبِ " غزل پست مدرن " واژه ي " غزل " به عنوان مجازِ جزء از كل تمام قوالب كلاسيك و معتقد به چهارچوب قرار گرفته است. ›› (1) بنابراين براي شناخت اين نِحله ابتدا بايد با متدلوژي خاصي به كندوكاو ِ در " شعرهاي كلاسيك " و سپس جريان " پست مدرن " پرداخت و آنگاه به نتيجه نشست كه آيا اين دو به تقابل هم مي آيند يا به تعامل ؟ آيا تركيب حاضر با تعارض هايي كه در بطن خويش دارد و مي پروراند ، مي تواند خواستگاه ِ نگاه نويني به سنت كه به نوعي از پيشينه و تأخري كاريزماتيك در جامعه ي ما برخوردار است باشد ؟ و يا خير اصلن همنشيني چنين واژه هايي را بايد مايه ي تضييع يكديگر دانست و حاصل نوعي روان پريشي انديويدواليستي كه از مبثوت گشتن آن بايد خودداري نمود . " فرد موراماركو " در مقاله اي در يك تعريف كلي گرايانه ، " تلفيق دغدغه هاي اجتماعي و نوآوري هاي زيبايي شناسانه را مشخصه هاي جو ادبي فراگيري مي نامد كه پسامدرنيسم مي خوانيم . " پسامدرنيسمي كه به روايتي (؟) در دهه ي پنجاه ميلادي افرادي چون گينزبرگ و كروآك و بعدتر همراه با آنها ديگراني در جنبش بيشتر اجتماعي بيت (BEAT ) آغازگر آن بوده اند . پسامدرن مانند بسياري از جريان هايي كه پيش از خود دارد و با تيزبيني خاصي منكر آنها نمي شود ، با ظهور خود ، خواسته يا ناخواسته نام هاي بسياري را زير چتر خود مي گيرد و آثار پيشرو همزمان را مانند هر جريان نوظهور ديگري به خود منتصب مي كند . بگونه اي كه ما امروزه با گذشت دهه هاي مختلف و جدال هاي بسيار ، ناگزير از پذيرش آن مي باشيم ؛ با اينكه هيچ گاه شاهد اتفاق نظر و تعريف صريحي از سوي صاحب نظران بر سر مفهوم اش نبوده ايم . در تركيب " غزل پست مدرن " پيش از اصطلاح پست مدرن ، مجازن با شعر كلاسيكي روبه روايم كه در جامعه ي ايراني ما چندان به شناخت ، حداقل در سطح ِ ظاهري اش نيازمند نيست . واژگان چنين تركيبي از نگاه هاي بسيار ، اگر در ظاهر بلحاظ يكي از خصايص پسامدرنيسم كه آن هم بازنگرشي است كه به سنت دارد و نابودي آن را موجب خاموشي مي پندارد ، به تعادي ِ هم برنخيزد ، اما در لايه هاي دروني خود به پارادوكس هايي دچار است كه ذكر نكته به نكته ي آن مجال بيشتري را مي طلبد . از ديد من " غزل پست مدرن " نوعي حركت ارتجاعي است كه هيچ گاه به ارتجال دچار نيست و با قرار گرفتن در كنار حركت پست مدرن و با تكيه بر اصل يا فرعي از اين حركت عظيم (؟) كه گفته است : " سنت ، پيشرفت مي كند " مي خواهد ارتجاء به امروزي كردن جامه اي كهن داشته باشد . حركتي كه برخي آن را ماليخوليايي مي پندارند و توهين به قداست و شرافت غزل . برخي نيز نامتجانس و التقاطي . برخي مي گويند ظرفيت و پهناوري ِ(immane) اين غزل ِمنكوب و معصوم و مُرشّح هر حركت بزرگي را ممكن مي سازد . عده اي هم فرياد مي كشند " ما چگونه در دنيايي ديوانه بدون ديوانه شدن سر مي كنيم ؟ " اين ميان شايد اگر "اومبرتو اكو" حضور داشت بار ديگر مي گفت : ‹‹ متاسفانه ، اصطلاح " پسامدرن " اصطلاحي همه فن حريف است . ›› جدا از مسائل مطرح شده اگر از نگاه ِجامع تري به مسأله بيانديشيم و از انصداع بحث خودداري كنيم ، مي توان با كمي ترويح به اين جريان ، " غزل پست مدرن " را نحله ي تجربي خوب و خاصي براي قوالب كلاسيك دانست تا خود را نزديك تر به مخاطب حرفه اي و پيگير شعر امروز كند . البته اين به معناي دور بودن مخاطب حرفه اي و پيگير شعر امروز از ادبيات كهن نيست بلكه هدف تجربه ي امروزين شاعراني است كه سرايش در قالب هاي كهن دارند . با اندكي توسع نسبت به اين جريان ِدر حال تجربه به جاي توبيخ مي توان در توجيه حضور توأمان ِدو واژه ي "غزل" و "پست مدرن" در يك تركيب ، واژه ي پست مدرن را مديوم حضور تكنولوژي ، ابزار و اصول دنياي مدرن در قالب هاي كلاسيك دانست كه هدف غايي آن رسيدن به يك وضعيت پست مدرن است . حال در اينكه " هدف " تا چه اندازه ميسر مي گردد جاي بحث مبسوط دارد . اما بايد قبول كرد تا حدي برخي از دغدغه هاي پسامدرنيسم و موارد ياد شده در مقاله ي "شناسه هاي غزل پست مدرن" از قبيل دغدغه هاي اجتماعي ، شكست روايت ، نگرش نو به مسأله ي زبان و همچنين امكانات آن در اجرا ، ديد موازي ، تصرف در نحو ( مثلن : دارم از اتفاق مي افتم ... و نيز از قول مقاله ي ياد شده : و زن گرسنه شد و از لبش شروع گريست ) و همچنين نقد فلسفي و روانكاوانه با رويكرد جامعه شناسانه را مي توان تا حدودي در غزل پيروان اين جريان و در مجموعه ي " گريه روي شانه ي تخم مرغ " مشاهده نمود . هر چند كه بسيار قبول دارم كه هيچ وقت به بلاتكليفي يا پا در هوايي (indeterminacy) و حضور در همه جا (immanence) دو گرايش محوري تشكيل دهنده ي پسامدرنيسم و برخي ديگر از مسائل كه از حوصله ي من و اين متن خارج است آنچنان كه بايد نمي رسيم . مجموعه ي " گريه روي شانه ي تخم مرغ " كه برگزيده ي آثار اولين جشنواره ي غزل پست مدرن است شايد بلحاظ پرسپكتيو بتواند دورنمايي از اين جريان را ارائه دهد اما اگر بخواهيم اندكي از ديد پاتولوژيستي (؟) اين مجموعه را آسيب شناسي كنيم در يك اظهار نظر ساده مي توان گفت كه اي كاش دست اندركاران امر اندكي حساسيت بيشتر در انتخاب آثار به خرج مي دادند . در خوانشي كه بر اين مجموعه داشتم با استعدادهاي خوبي گاه رو به رو گشتم كه خود جاي اميدواري است و براي غزل مبارك ! [ هر چند كه با آثار تعدادي از اين دوستان پيش از اين آشنا بوده ام ] اما گاه با سهل انگاري هايي در مسائل ابتدايي روبه رو شدم كه ذهنيتم را به سير انتخاب و حضور اين آثار در مجموعه اي كه به نوعي ادعاي پيشرو بودن و دوري از كليشه دارد تا حدودي خراب كرده است . مثلن يكي از اين موارد ، استفاده ي نامناسب از تتابع اضافات در غزل صفحه ي 15 است كه كِش آمدني بي مورد را موجب مي گردد : جاسوس ِ بي وفاي ِنظر تنگ ِنانجيب - اين فحش ها براي همين ثانيه ت بسه ... آزاده شريفي ص 15 حال در مقابل اين استفاده ي نامناسب ، به كاربرد تتابع اضافات در اين بيت از غزل حافظ بنگريد : شرح شكنِ زلف ِخم اندر خم ِجانان كوته نتوان كرد كه اين قصه دراز است حافظ/غزل 40/نسخه ي غني و قزويني كه به نوعي بيانگر همان است كه در مصراع دوم ، خود بيان كرده است ، يعني بلندي گيسوي ... . و يا چينش و همنشيني رندانه ي چنين واژگان و تركيب هايي در كنار هم كه به خودي خود نمايانگر سراسر ، آشفتگي است : زلف آشفته و خوي كرده و خندان لب و مست پيرهن چاك و غزلخوان و صُراحي در دست حافظ/غزل 22/نسخه ي غني و قزويني البته چنين استفاده اي را در مورد مناسب خود هم در اين مجموعه شاهديم . مانند اين بيت از غزل صفحه ي 66 كه مي تواند نشانگر يك انتظار طولاني باشد : مثل ِنگاه ِچشم ِخيس ِخيره ي ِ... خسته توي ِشب ِ " آن كوچه اي كه بي تو مهتابم ! " زهره جعفرزاده ص 66 و يا حتا نمونه ي بهتري در اين مصرع از مجموعه ي "فرشته ها خودكشي كردند" : ‹‹ دراز ِپاك ِدراز ِكشيده به گناه ! ›› ص 15/ سيد مهدي موسوي مسئله ي ديگري كه مي توان آن را به عنوان يك نقيصه در كليت مجموعه در نظر گرفت ، پرداختن به مواردي گاه دستمالي شده از سال ها و حتا قرن ها پيش است . مانند كاربرد ِ بيت هايي با تمِ تقابل كهنه ي "عقل" و "عشق" ،آن هم در پوسته ي شعر : پاي اجاق گاز قديمي نشسته عشق كه تا هميشه زر بزند : عين...قاف...لام! هدا قريشي شهري ص 11 و در موردي ضعيف تر : عشق ذاتا برادر عقل ست ، هر دو در يك رَحِم بزرگ شده اند عقل در دام غم نمي افتد ، عشق اما اسير مي آيد محمد مبلغ الااسلام ص 56 كه يك مصداق بارز اين گفته را در بيت هايي از يك غزل باز هم حافظ مي توان مشاهده نمود : ‹‹ در نظربازي ما بي خبران حيرانند من چنينم كه نمودم دگر ايشان دانند عاقلان نقطه ي پرگار وجودند ولي عشق داند كه در اين دايره سرگردانند ›› حافظ/غزل 193/نسخه ي غني و قزويني "ادوارد دالبرگ" معتقد است كه ‹‹ يك ادراك بايد مستقيمن و بي درنگ به ادراكي ديگر منجر شود ›› اما ملاحضه مي فرماييد كه خواندن چنين بيت هايي نه تنها ما را به درك مناسبي از اين سيره ي سرايش نمي رساند بلكه تنها ما را به تجربه هاي موفق نمونه هاي ياد شده بازگشت مي دهد ؛ فكر هم مي كنم كه هم عقل و هم عشق حكم كند كه ما از باز نمايش حداقل تجربه هاي موفق پرهيز كنيم . اين ميان البته تجربه هايي هم داشته ايم كه با بازنگرشي قابل قبول همراه بوده اند . مثلن علي رغم اينكه به صورت بسيار نامحسوس در مواجهه با بيت زير تداعي اين مصرع از حافظ : ‹‹ و اندر اين كار دل خويش بدريا فكنم ›› را همراه داريم اما هيچ گاه نگاه حاضر مقدمات آمال روح مخاطب اليت را به بار نمي آورد : دل من قصد خودكشي دارد دلم از ارتفاع / دل ِبسته به تيربارانم از خودش بي دفاع . . مي افتد مي افتد حتا مي توان مدعي شد كه اين روح تا حدودي با خواندن بيت دوم تازه تر نيز مي گردد : ‹‹ دل من مي رود به سربازي دل من تير مي كشد پشتش اسلحه مي كشد به روي خودش مي چكد ماشه زير انگشتش ›› شهرام ميرزايي ص 40 و همچنين اين قطعه ها : ‹‹ جغرافياي مرگ بكن بستر مرا ›› وحيد نجفي ص 6 ‹‹ توي چشمان تو فرو بروم ، قول دادي ! نياورم بيرون بدن لخت من اجازه بده تا بخوابد درون كاسه ي خون ›› ليلا اكرمي ص 46 ‹‹ با شيطنت جهان خودش را نظاره كرد گرگي براي اسب شدن ، استخاره كرد ›› سيد مسعود حسيني ص 42 ‹‹ سنگيني غريزه ي يك شهر جانور بر شانه هاي دختركي خوش قيافه است كه در خودش خميد ... و در دفترش نوشت قانون همان وسيله ي حفظ منافع است ›› مهدي معارف ص 10 و نمونه هاي بهتري از چهره ي جدي تر اين جريان ، سيد مهدي موسوي ( چاپ شده و نشده ) : ‹‹ دارم از اتفاق مي افتم ، مثل از چشم هاي غمگينت مثل از زندگي تو بيرون ! مي زنم / زير گريه ات را هم ›› منبع : پیاده رو ‹‹ مثل يك مرده تخت خوابيدن مثل يك تخت، خواب را مردن ›› ‹‹ مرا پنير شبيهي كه قهوه مي موشي ›› منبع : فرشته های خودکشی کردند : ‹‹ ديوار مست و پنجره مست و اطاق مست اين چندمين شب است كه خوابم نبرده است ›› منبع : پیاده رو و ... شعرهاي ديگري از خود ايشان كه گاه بستر مناسب تري براي اظهار نظر را فراهم مي آورند . در مجموع در يك اظهار نظر كلي و بدور از ديد مُبَدّد و همچنين سفسطه گري مي توان در انتريكي كه اين جريان ايجاد كرده است به آينده ي آن و سيري كه دارد نا اميد نبود . چرا كه ايهاب حسن در مقاله اي اينطور بيان دارد كه : ‹‹ يك اصطلاح تازه براي مبلغان اش فضايي در زبان مي گشايد ›› . هر چند اين سوال خواه ناخواه نيز در ذهن متبادر مي گردد كه درست است كه پسامدرنيته بر خلاف آنچه كه در نامش احساس مي شود سير خطي ِ: سنت-مدرنيته-پسامدرنيته را رد مي كند اما بايد به اين نيز انديشيد كه مدرنيته در كجاي سرايش امروزين قالب هاي كلاسيك اتفاق افتاده است و اگر اتفاق افتاده است در چه پروسه ي زماني و در چه مدت تجربه شده است . البته شايد هم اينچنين كه ژان فرانسوا ليوتار مي گويد بايد فكر كرد كه : ‹‹ براي مدرن شدن ، نخست بايد پسامدرن بود . ›› (؟!) اما در هر صورت ، غزلي كه مي خواهد با چنين پسوندي در يك زيست گاه ِانتقادي –اجتماعي و بدور از مغازله هاي معمول و همين طور با يك نگاه كاملن تأويل مدار به زندگي خود ادامه دهد ، نبايد شكلي چنين در ادامه ي محتواي خود (2) داشته باشد كه از مشاركت مخاطب و رونمايي فضاهاي تازه در كلمه و همچنين غير مترقبه گي براي او ، خالي است : ‹‹ دي ماه ، زير برف زيادي ست عشق من ›› وحيد نجفي ص 7 و يا تكرار خود با رديف " شروع شد " در غزل ص 38 كه در همين چند سال فكر مي كنم چندين و چند غزل با اين رديف شنيده ام كه در غير اين صورت ما تنها با "آبراكسا"ي ِناممكن ديگري رو به رو خواهيم بود . بندرگز نوزدهم آبان 87 پانوشت: 1) شناسه هاي غزل پست مدرن / سيد مهدي موسوي 2) رابرت كريلي : « شكل چيزي جز ادامه ي محتوا نيست »
ماهانه
وَ مثل ِ یک بُرِش [ چطور بگویم ] رُ لِت " آسانسور "
| Design By : Night Melody |
آثار :
" ماه،حلقه ی بی انگشت "
انتشارات داستان سرا 1386
و ...
سردبیر مجله ادبی پیاده رو
www.piadero.ir
مرتبط با میثم ریاحی
